بيت المال : در دورهء ظهور اسلام در خراسان و عراق ، نظام مالى دولت ساسانى رواج داشت ، كه در ان خزانه‌دار دربار شاهى را گنزور ميگفتند « 1 » ، و اين گنز كه با كلمات گنج و كنز و خزانه همريشگى دارد ، مركز فراهم‌آورى تمام موارد مالى دولت بود ، و ديوان خاصى در مقام سلطنت بنام گنز آمار داشت ، كه در رأس آن يكنفر از دبيران دربار بنام گنز آمار دبهير ( دبير خزانه ) مقرر بودى . « 2 » هنگاميكه مسلمانان در قرن نخستين هجرى بر خراسان مستولى گشتند ، ايشان نيز براى اداره و نظام امور مالى خويش بيت المال را در مركز خلافت و ولايات مفتوحه داشته‌اند ، كه صاحب بيت المال بحيث وزير ماليهء اين عصر ، آن را اداره كردى . مواردى كه بيت المال از ان پول گرفتى عبارت بود از : خراج - جزيه - زكات فئ - غنيمت - عشور ، كه ما شرح آن را در قسمت اول همين فصل داده‌ايم . حق الصلح : فاتحان عربى در خراسان و زابل و كابل از مردم اينجا هنگام فتح و غلبهء خويش ، پول نقد هنگفتى را براى بيت المال اسلامى بنام حق الصلح هم ميگرفتند ، و اين در وقتى بود ، كه مردم خراسان و سرزمين‌هاى شرقى آن در تحت نظام مكمل فقه اسلامى و قوانين خراج نيامده بودند ، و چون حكمرانان محلى را مغلوب ميكردند ، ازيشان باج نقدى ميگرفتند ، كه درينجا چند نمونه آن بطور مثال ذكر مىشود ، كه در اموال فئ شامل است : 1 / در سنه 31 ه 651 م حاتم باهلى از مرزبان مرو ، دو مليون و دو صد هزار درهم حق الصلح ستد « 3 » 2 / در سنه 31 ه احنف بن قيس با مردم قهستان به شش صد هزار درهم صلح كرد . « 4 » 3 / در سنه 32 ه 652 م احنف از مردم مرو رود سه صد هزار درهم ، و از مردم

--> ( 1 ) - كريستن سين در ساسانيان 159 ( 2 ) - مفاتيح العلوم 72 ( 3 ) - طبرى 3 / 350 فتوح 501 ( 4 ) - فتوح البلدان 499